1Институт за специјална едукација и рехабилитација, Филозофски факултет, Универзитет „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје
2Македонско научно здружение за аутизам, Скопје
Веб страница: https://vladotra68.blogspot.com
Секоја значајна технолошка промена го менува начинот на кој човекот го разбира светот, создава знаење и донесува одлуки. Вештачката интелигенција (ВИ) несомнено претставува една од најзначајните технолошки трансформации на нашето време. Нејзиното влијание веќе не е ограничено на информатиката, инженерството или индустријата. Таа сè подлабоко навлегува во медицината, здравствените науки, универзитетското образование, научноистражувачката работа, па дури и во областите во кои човечкото искуство, емпатијата и индивидуалниот пристап традиционално се сметаат за незаменливи.
Како доктор по медицина, универзитетски професор и истражувач со повеќедецениско искуство во медицинските науки, специјалната едукација и рехабилитацијата, вештачката интелигенција ја разбирам пред сè како моќна алатка за проширување на човечките когнитивни и професионални капацитети. Не ја доживувам како конкурент на човечкиот интелект, ниту како технологија што треба некритички да се прифати. Ја гледам како нов инструмент кој, доколку се користи компетентно, одговорно и етички, може значително да го унапреди начинот на кој ги разбираме здравјето, болеста, попреченоста, човечкиот развој и квалитетот на животот.
Сепак, сметам дека најважното прашање не е што може да направи вештачката интелигенција, туку како, зошто и под чија одговорност ја користиме.
Вештачката интелигенција како поддршка, а не замена за човечката интелигенција
Еден од моите основни ставови е дека вештачката интелигенција треба да биде асистент, а не замена за човекот. Оваа разлика е особено важна во медицината и здравствените науки, каде што одлуките често имаат директни последици врз здравјето, достоинството, автономијата и животот на пациентите.
ВИ може да анализира огромни количества податоци, да препознава обрасци, да идентификува статистички поврзаности, да предлага дијагностички хипотези и да помогне во предвидувањето на одредени здравствени исходи. Во многу ситуации таа може да обработи информации побрзо од човекот. Но, брзината на обработката не е исто што и мудроста, а препознавањето на обрасци не е секогаш исто што и разбирањето на сложеноста на човечкиот организам.
Докторот по медицина не е само интерпретатор на лабораториски резултати, радиолошки снимки и клинички параметри. Тој е професионалец кој го набљудува пациентот во неговиот биолошки, психолошки и социјален контекст. Дијагнозата не е само резултат на алгоритамска пресметка, туку процес во кој се интегрираат анамнезата, клиничкиот преглед, претходните заболувања, животните околности, индивидуалните карактеристики и професионалното искуство.
Затоа, сметам дека најдобриот модел на современа медицина не е медицина управувана од вештачка интелигенција, туку медицина во која компетентниот здравствен професионалец ја користи вештачката интелигенција за да донесе подобра, побрза и посигурна одлука. Крајната професионална одговорност мора да остане кај човекот.
Примената на вештачката интелигенција во медицината и здравствените науки
Потенцијалот на вештачката интелигенција во медицината е огромен и се проширува речиси секојдневно. Нејзината примена во радиологијата, патологијата, дерматологијата, офталмологијата, кардиологијата и неврологијата отвора нови можности за рано откривање на заболувања, анализа на медицински слики и идентификација на суптилни промени кои понекогаш тешко се забележуваат при традиционалната клиничка процена.
Особено значајна е можноста за интегрирање на различни извори на податоци: генетски информации, биохемиски параметри, клинички наоди, податоци од медицински уреди и информации за животниот стил. На тој начин се создаваат услови за развој на поперсонализирана медицина, во која превенцијата, дијагностиката и третманот сè повеќе ќе се приспособуваат на индивидуалните карактеристики на пациентот.
Во генетиката, на пример, алгоритмите за машинско учење можат да помогнат во анализата на комплексни генетски податоци, препознавањето потенцијално патогени генетски варијанти и истражувањето на генетските и срединските фактори кои придонесуваат за појава на одредени заболувања. Во невронауките, ВИ може да придонесе за подобро разбирање на невролошките и невроразвојните состојби преку анализа на сложени обрасци во однесувањето, когнитивното функционирање и мозочната активност.
Посебно внимание заслужува примената на вештачката интелигенција во аутистичниот спектар на нарушувања (АСН). Ова е област во која имам долгогодишен академски, истражувачки и практичен интерес (28 години). Аутистичниот спектар претставува исклучително хетерогена невроразвојна состојба, со значителни индивидуални разлики во комуникацијата, социјалната интеракција, однесувањето, сензорната обработка и адаптивното функционирање.
Сметам дека ВИ може да придонесе за подобра анализа на развојните профили, обработка на податоците од скрининг-инструментите, следење на напредокот во рехабилитацијата и идентификување на индивидуалните потреби на лицата со АСН. Може да помогне во развојот на адаптивни образовни и терапевтски програми, како и во создавањето дигитални алатки за поддршка на комуникацијата и секојдневното функционирање.
Но, овде постои и важна граница. Лицето со АСН не смее да се сведе на збир од алгоритамски препознаени карактеристики, статистички отстапувања или дијагностички категории. Зад секој резултат стои индивидуална личност со сопствени способности, потреби, емоции, интереси и потенцијали. Ниту еден алгоритам не може самостојно да ја замени комплексната клиничка процена, непосредниот контакт и разбирањето на индивидуалниот човечки контекст.
Истото важи и за рехабилитацијата. ВИ може да помогне во следењето на моторното функционирање, анализата на движењето, процената на функционалните способности и персонализацијата на рехабилитациските интервенции. Може да се интегрира со виртуелната реалност, сензорските технологии и интерактивните образовни платформи. Сепак, технологијата треба да го поддржува терапевтскиот процес, а не да ја потиснува човечката интеракција која често е суштински дел од рехабилитацијата.
Вештачката интелигенција во универзитетското образование
Како универзитетски професор, сметам дека примената на ВИ во високото образование е едно од најголемите предизвици со кои се соочуваат современите академски институции.
Традиционалниот модел на образование, во кој студентот главно прима информации, ги меморира и ги репродуцира, постепено станува недоволен. Во време кога вештачката интелигенција може за неколку секунди да генерира објаснувања, резимеа, презентации, па дури и сложени академски текстови, улогата на универзитетскиот професор мора да се развива.
Професорот не треба да биде само пренесувач на информации, туку ментор, критички насочувач, интерпретатор на научното знаење и личност која ги поттикнува студентите да размислуваат самостојно. Студентите треба да научат не само како да ја користат ВИ, туку и како да ги проверуваат нејзините резултати, да ги препознаваат нејзините ограничувања и да ги преиспитуваат нејзините заклучоци.
Во наставата по Физиологија со функционална анатомија, Хумана генетика, Медицински аспекти на попреченоста и други здравствени дисциплини, ВИ може да биде исклучително корисна за симулирање физиолошки процеси, објаснување комплексни механизми, анализа на клинички сценарија и развивање интерактивни наставни материјали. Таа може да овозможи персонализирано учење, приспособено на темпото и потребите на секој студент.
Но, постои опасност студентите да ја прифатат технологијата како готов извор на вистина. Доколку одговорите на алгоритмот се преземаат без проверка, без критичка анализа и без сопствено размислување, тогаш наместо да го унапредуваме образованието, ризикуваме да создадеме генерации кои ќе бидат технолошки вешти, но интелектуално зависни.
Затоа, мојот став е дека не треба да ја забрануваме вештачката интелигенција во образованието. Треба да ги научиме студентите да ја користат правилно, транспарентно и одговорно. Многу поважно од прашањето дали студентот користел ВИ е прашањето дали разбира што презентира, дали може да го одбрани својот став и дали е способен критички да го процени добиениот резултат.
ВИ и научноистражувачката работа: можности и академски предизвици
Во научноистражувачката работа, вештачката интелигенција отвора нови перспективи. Таа може да помогне во пребарувањето и систематизирањето на научната литература, идентификувањето истражувачки празнини, статистичката обработка на податоци, јазичното уредување на научни трудови и подобрувањето на комуникацијата на научните резултати.
Како истражувач и главен уредник на научно списание, особено сум заинтересиран за влијанието на ВИ врз академското издаваштво и научната комуникација. Сметам дека оваа технологија може да биде корисна и во процесот на подготовка, и во процесот на редакциска обработка, и во одредени аспекти на рецензирањето на научните трудови.
Сепак, токму тука се појавуваат некои од најсериозните етички прашања. Дали трудот што е напишан со значителна помош на ВИ навистина го одразува знаењето и интелектуалниот придонес на авторот? Кој е одговорен доколку алгоритмот генерира неточни податоци или непостоечки научни референци? Може ли вештачката интелигенција да ја преземе улогата на независен научен рецензент? Како да се зачува интегритетот на научниот процес во услови кога границата помеѓу човечкото авторство и алгоритамската продукција станува сè понејасна?
Мојот став е дека ВИ може да биде помошна алатка во научното пишување и уредување, но не може да ја преземе одговорноста за научната содржина. Авторите мора да ја гарантираат точноста на податоците, валидноста на методологијата, веродостојноста на референците и оригиналноста на научниот придонес. Уредниците и рецензентите, пак, мора да ги задржат својата независност, критичност и професионална одговорност.
Особено е важно да се направи разлика помеѓу употребата на ВИ за јазично подобрување на ракописот и употребата на ВИ за генерирање научни резултати, интерпретации или заклучоци. Овие активности немаат иста научна и етичка тежина.
Науката не е само производство на текстови. Таа е систематско барање на вистината преку проверливи методи, аргументи, докази и критичка расправа. Токму затоа, технолошки генерираниот текст не смее автоматски да се изедначува со научен придонес.
Етичките дилеми: точност, пристрасност, приватност и човечко достоинство
Колку повеќе ВИ навлегува во здравството, толку повеќе се зголемува потребата од етичка и професионална регулација. Медицинските податоци се особено чувствителни. Нивната употреба, обработка и споделување мора да бидат во согласност со принципите на доверливост, приватност, информирана согласност и заштита на личните податоци.
Еден од сериозните проблеми е можноста за алгоритамска пристрасност. Системите за ВИ учат од податоци кои ги создаваат луѓето и институциите, а тие податоци не се секогаш репрезентативни за сите популации. Ако одредени групи се недоволно застапени во истражувачките бази, алгоритмите може да произведуваат помалку точни резултати токму за нив.
Ова е особено значајно за земјите со ограничени здравствени ресурси, помалку развиени истражувачки капацитети и недоволна застапеност во меѓународните бази на податоци. Не можеме да претпоставиме дека алгоритам развиен и обучен врз податоци од една популација автоматски ќе биде подеднакво точен и применлив кај друга популација.
Дополнително, мора да се постави прашањето кој ја контролира технологијата, кој ги поседува податоците, чии интереси ги претставува алгоритмот и кој сноси одговорност кога неговата препорака ќе доведе до погрешна клиничка одлука.
За мене, најважниот етички принцип е дека човекот мора да остане во центарот на здравствениот систем. Пациентот не е податок, дијагностички код или статистичка веројатност. Тој е личност со права, достоинство и индивидуални потреби. Вештачката интелигенција мора да служи за подобрување на неговото здравје и квалитетот на животот, а не за сведување на здравствената грижа на технолошки и административни процеси.
Човечката димензија на медицината не смее да се изгуби
Постои една димензија на медицината за која сметам дека никогаш не треба да ја заборавиме: човечката димензија.
Медицината не е само наука за биолошките процеси, туку и професија заснована врз доверба, емпатија, комуникација и солидарност. Пациентот не очекува само точна дијагноза и соодветна терапија. Тој очекува да биде сослушан, разбран и третиран со почит.
Вештачката интелигенција може да симулира комуникација, да генерира емпатични формулации и да понуди психолошка поддршка во одредени контексти. Но, симулираната емпатија не е исто што и човечката емпатија. Алгоритмот може да препознае емоционален образец во текст или говор, но не ја доживува човечката болка, стравот, неизвесноста или надежта.
Затоа, не верувам дека иднината на медицината треба да биде помалку човечка поради тоа што ќе биде повеќе дигитализирана. Напротив, колку повеќе технолошките системи преземаат рутински и аналитички задачи, толку повеќе здравствените професионалци треба да имаат време и простор за она што е суштински човечко: непосредниот контакт со пациентот, индивидуалниот пристап и градењето доверба.
Дали треба да се плашиме од вештачката интелигенција?
Не сум приврзаник ниту на технолошкиот ентузијазам без критичка дистанца, ниту на стравот од секоја нова технологија. Историјата на медицината покажува дека големите научни откритија често биле проследени со скептицизам, отпор и неизвесност. Сепак, со текот на времето, многу од нив станале незаменливи делови од современата медицинска практика.
Мислам дека слична трансформација ќе се случи и со вештачката интелигенција. Прашањето не е дали таа ќе биде дел од нашата професионална иднина, туку дали ќе бидеме подготвени да ја користиме на начин кој ќе ги унапреди медицината, образованието и науката.
Потребни се нови компетенции, нови образовни програми, интердисциплинарна соработка и јасни етички стандарди. Лекарите, професорите, истражувачите, информатичарите, филозофите, правниците и другите општествени професионалци мора да учествуваат во оваа расправа. Ниту една професија сама по себе нема доволно знаење и капацитет да ги разбере сите последици од оваа трансформација.
Токму затоа, сметам дека хуманистичките и општествените науки имаат исклучително важна улога. Тие треба да помогнат да се постават прашањата за вредностите, одговорноста, правичноста, автономијата и достоинството на човекот. Технолошката ефикасност не смее да биде единственото мерило за напредок.
Наместо заклучок: иднина во која технологијата му служи на човекот
Мојата визија за вештачката интелигенција во медицинските и здравствените науки е визија на партнерство помеѓу човечкото знаење и технолошките можности. Верувам дека ВИ може да придонесе за попрецизна дијагностика, поефикасна превенција, персонализиран третман, подобра рехабилитација, поквалитетно образование и понапредна научноистражувачка работа.
Но, истовремено верувам дека вистинскиот напредок не се мери само според брзината на алгоритмите, количината на обработени податоци или бројот на автоматизирани процеси. Тој треба да се мери според тоа колку подобро ги разбираме луѓето, колку успешно го подобруваме нивното здравје, колку ги намалуваме нееднаквостите и колку придонесуваме за нивниот квалитет на живот.
Во оваа смисла, за мене вештачката интелигенција не е цел сама по себе. Таа е средство. Нејзината вредност не произлегува само од нејзината технолошка софистицираност, туку од начинот на кој ја ставаме во функција на општото добро.
Можеби најголемиот предизвик на современото општество не е да создаде сè помоќна вештачка интелигенција, туку да развие доволно одговорна, критичка и морална човечка интелигенција која ќе знае како да ја користи.
Затоа, мојата основна порака е едноставна: Вештачката интелигенција треба да го надградува човечкиот интелект, а не да го заменува; да ја унапредува медицината, а не да ја дехуманизира; да го поддржува научното знаење, а не да ја потиснува критичката мисла.
На крајот, најважното прашање не е дали вештачката интелигенција ќе стане помоќна од нас во одредени интелектуални задачи. Прашањето е дали ние ќе останеме доволно мудри за нејзината моќ да ја употребиме во служба на човекот.



