VAE Archives - AI Платформа на Филозофскиот факултет, Скопје

December 25, 2025December 25, 2025

Создавање нова содржина со генеративни модели

Процес на генерирање

Процесот на генерирање во генеративните модели е тесно поврзан со развојот на статистичкото моделирање, невронските мрежи и алгоритмите за машинско учење. Пред појавата на современите генеративни модели, компјутерските системи главно се користеле за обработка, класификација и анализа на податоци, но не и за создавање нови примероци што не постоеле претходно. Раните обиди за автоматско генерирање содржина се појавиле во контекст на експертни системи и симулации, каде што резултатите биле ограничени на правила и шаблони дефинирани од човек.

Со развојот на невронските мрежи во 80-тите и 90-тите години, особено со појавата на автоенкодери и алгоритми за учење на дистрибуции, се отворила можноста за моделирање на комплексни структури на податоци. Варијациските автоенкодери (VAE) и генеративните адверзаријални мрежи (GANs), кои се појавиле во 2013–2014 година, прават револуција во пристапот кон генерирање. Наместо да се потпират на експлицитни правила, моделите учат веројатносни распределби и латентни простори директно од податоците.

Зголемувањето на достапноста на големи податочни сетови и компјутерска моќ, како и напредокот во теоријата на оптимизација и статистика, овозможиле генеративните модели да станат практична алатка за создавање нова содржина. Денес, процесот на генерирање е основа за многу современи апликации, како синтеза на слики, текст, аудио, виртуелни светови и дури нови научни откритија.

Објаснување на концептот на латентен простор

Генеративните модели создаваат нова содржина преку процес кој се базира на концептот на латентен простор. Латентниот простор претставува апстрактна, математичка репрезентација во која моделот ги компресира и организира суштинските карактеристики на податоците. Наместо да работи директно со комплексни и високо-димензионални податоци, моделот ги претвора во латентни вектори, односно низи на броеви кои ја содржат најважната информација за секој примерок.

Кога се генерира нова содржина, моделот најчесто започнува со избор на случаен латентен вектор од латентниот простор. Овој вектор може да биде целосно случаен или условен според одредени параметри, како што се тема, стил или класа. Потоа, преку декодер или генератор, латентниот вектор се трансформира назад во податок со оригинална структура, како слика, текст или аудио. Овој процес на декодирање е научен за време на тренингот, каде моделот учи како различните точки од латентниот простор да ги претвори во смислени и реалистични примери.

Латентниот простор има значајна улога во креативноста и разновидноста на генерираната содржина. Слични латентни вектори резултираат со слични генерирани примери, што овозможува континуирана манипулација и постепени промени во карактеристиките на резултатот. Во напредни архитектури, како што се Conditional GANs или StyleGAN, латентниот простор може да се насочи така што одредени димензии контролираат специфични својства на генерираната содржина, како боја, форма или стил.

Способност за манипулација со латентниот простор овозможува не само создавање на нови примероци, туку и фина контрола врз нивните карактеристики. На пример, со постепено менување на вредностите во латентниот вектор, може да се добијат варијации на една иста основна содржина – како промена на изразот на лице, возраста или стилот на генерирана слика. Ова е особено изразено кај модели како StyleGAN, каде што одредени димензии во латентниот простор се поврзани со конкретни визуелни својства, што овозможува корисникот да ги контролира и комбинира различните аспекти на резултатот.

Во современите генеративни модели, процесот на генерирање може да биде и условен, што значи дека моделот може да создава содржина според зададени параметри или инструкции. Кај текст-во-слика модели, како DALL·E или Stable Diffusion, текстуалниот опис служи како услов што го насочува моделот да генерира слика што ги следи зададените теми, стилови или композиции. На овој начин, генеративните модели не само што репродуцираат научени структури, туку и овозможуваат креативна интеракција и адаптација според потребите на корисникот.

Трансформација на случајни латентни вектори во финален резултат – слика, текст или аудио

Кога генеративниот модел создава нова содржина, процесот започнува со избор на случаен латентен вектор од латентниот простор. Овој вектор е низа на броеви што ја претставува апстрактната суштина на можните карактеристики на податоците. Моделот, преку својата архитектура, го трансформира овој латентен вектор во финален резултат, како што се слика, текст или аудио. На пример, кај генеративните адверзаријални мрежи (GANs), генераторот прима случаен латентен вектор и преку низа нелинеарни трансформации создава слика што изгледа реалистично. Кај варијациските автоенкодери (VAE), декодерот го претвора латентниот вектор во реконструиран примерок што ги следи статистичките својства на тренинг податоците. Кај дифузионите модели, процесот вклучува постепено отстранување на шум од случајна почетна состојба, сè додека не се добие финален, структуриран податок.

Кога се користи генеративен модел за создавање нова содржина, начинот на кој случајниот латентен вектор се претвора во финален резултат зависи од типот на моделот. На пример, кај варијациските автоенкодери (VAE), латентниот вектор се внесува во декодер кој реконструира слика што изгледа како примерите од тренинг сетот. Практичен пример е генерирање ракописни цифри слични на оние од MNIST базата, што значи дека моделот семплира латентен вектор и го претвора во нова, уникатна цифра што никогаш не постоела, но е стилски конзистентна со оригиналните.

Кај генеративните адверзаријални мрежи (GANs), генераторот прима случаен латентен вектор и преку низа трансформации создава слика што изгледа реалистично. На пример, StyleGAN може да генерира фотографии од лица што не постојат во реалноста, но изгледаат како вистински луѓе. Слично, GANs се користат и за создавање уметнички слики, пејзажи или дури и нови дизајни на модна облека. Кај дифузионите модели, процесот започнува со случаен шум, кој низ повеќе чекори се трансформира во финален резултат. На пример, Stable Diffusion може да започне со случаен шум и, преку итеративно отстранување на шумот, да создаде детална слика според текстуален опис, како „мачка што чита книга во библиотека“.

Од семплирање до создавање нова содржина

Процесот на создавање нова содржина со генеративен модел започнува со семплирање, односно избор на случаен латентен вектор од латентниот простор. Овој вектор е низа броеви што ја претставува апстрактната суштина на можните карактеристики на податоците. Откако ќе се избере латентниот вектор, тој се внесува во генераторот или декодерот на моделот. Генераторот, преку низа нелинеарни трансформации, го обработува векторот и постепено го претвора во податок со оригинална структура, како слика, текст или аудио.

На пример, кај GAN модел, генераторот прима латентен вектор и го трансформира во слика што изгледа реалистично, додека дискриминаторот го оценува резултатот. Кај VAE, декодерот го претвора латентниот вектор во реконструиран примерок што ги следи статистичките својства на тренинг податоците. Кај дифузионите модели, процесот започнува со случаен шум, кој низ повеќе чекори се трансформира во финален резултат, како детална слика или аудио. На крајот, добиената содржина е нова, уникатна и конзистентна со она што моделот го има научено од тренинг сетот.

Кога се користи варијациски автоенкодер (VAE), процесот започнува со семплирање на случаен латентен вектор, кој потоа се внесува во декодерот. На пример, ако моделот е трениран на ракописни цифри од MNIST базата, декодерот ќе го претвори векторот во нова слика на цифра што изгледа како да е напишана од човек, но никогаш не постоела претходно. Кај генеративните адверзаријални мрежи (GANs), генераторот прима случаен латентен вектор и преку низа трансформации создава слика што изгледа реалистично. На пример, StyleGAN може да генерира фотографии од лица што не постојат во реалноста, но изгледаат како вистински луѓе. Наместо да започне со структуриран податок, кај дифузионите модели иницијалната состојба е случаен шум кој, преку повеќекратни трансформации, постепено се претвора во финален резултат. На пример, Stable Diffusion може да започне со случаен шум и, преку итеративно отстранување на шумот, да создаде детална слика според текстуален опис, како „куче што вози велосипед во парк“.

Контролираното генерирање овозможува моделот да создава содржина според однапред зададени услови, како што се тема, стил, класа или други специфични карактеристики. На пример, кај Conditional GANs, ако моделот е трениран на слики од различни видови животни, може експлицитно да се зададе услов „мачка“ и моделот ќе генерира слика што изгледа како мачка, а не како куче или друг објект. Кај StyleGAN, контролата може да се изрази преку манипулација на одредени димензии во латентниот простор, што овозможува промена на стилот, возраста или изразот на лицето на генерираната слика.

Во текст-во-слика модели како DALL·E или Stable Diffusion, контролата се врши преку текстуален опис (prompt). Ако се внесе опис „портрет на жена во импресионистички стил“, моделот ќе генерира слика што ги следи зададените стилски и тематски насоки. Слично, Stable Diffusion може да создаде слика на „автомобил во футуристички пејзаж“ или „куче што чита книга“, при што секој детал од описот влијае врз финалниот резултат.

Клучната предност на генеративните модели е нивната флексибилност и контролираност. Корисникот може да зададе специфични услови (тема, стил, класа, опис) и моделот ќе генерира содржина што ги исполнува тие барања. Успехот на овие модели зависи од квалитетот и разновидноста на тренинг податоците. Во иднина, генеративните модели ќе продолжат да се развиваат и да ја трансформираат креативната индустрија, научните истражувања и секојдневниот живот, овозможувајќи нови форми на изразување, автоматизација и решавање комплексни проблеми на начини што досега не биле можни.

December 18, 2025December 23, 2025

Основните принципи зад генеративните модели и начинот на кој тие создаваат нова содржина

Кратко објаснување што се генеративни модели

Генеративните модели претставуваат фундаментален концепт во областа на машинското учење и вештачката интелигенција, чија основна цел е да научат како изгледа распределбата на податоците од кои се обучуваат. Наместо само да класифицираат или предвидуваат, тие се фокусираат на репродукција на статистичките карактеристики на оригиналните податоци, овозможувајќи генерирање на нови примероци кои изгледаат „реални“ во однос на тренинг сетот. Технички, генеративните модели се базираат на сложени архитектури како автоекодери, варијациски автоекодери (VAE), генеративни адверзаријални мрежи (GANs) и понови пристапи како дифузиони модели, кои користат напредни оптимизациски техники и латентни простори за да го претстават суштинското „јадро“ на податоците.

Генеративните модели имаат способност да трансформираат случајни шумови или латентни вектори во структуриран излез, кој може да биде текст, слика, аудио или дури тродимензионални објекти. Она што ги прави генеративните модели особено значајни е нивната способност да создаваат содржина која не постоела претходно, но сепак изгледа природно и смислено. Денес тие се користат за креирање реалистични фотографии, синтетички гласови, музика, па дури и за дизајн на нови молекули во фармацевтската индустрија или симулација на медицински дијагностички сигнатури.

Основните принципи зад генеративните модели и како тие создаваат нова содржина

За разлика од дискриминативните модели, кои се фокусираат на класификација или предвидување на етикети врз основа на дадени податоци, генеративните модели имаат за цел да ја научат целокупната распределба на податоците. Тие создаваат нови примероци кои се статистички конзистентни со оригиналните податоци, но не се нивна директна копија. Ова значи дека тие не се задоволуваат само со разликување меѓу класи, туку градат веројатносен модел кој ја опфаќа структурата и варијациите на целата дистрибуција.

Генеративните модели се засноваат на идејата дека секој сет на податоци може да се опише преку одредена веројатносна дистрибуција. Преку процесот на учење, моделот се обидува да ја апроксимира оваа дистрибуција и потоа да генерира нови примероци кои ја следат истата статистичка логика. Клучен концепт е латентниот простор, кој претставува апстрактна репрезентација на податоците во поедноставена форма. Во овој простор, моделот може да манипулира со карактеристики и да создава нови комбинации.

Латентниот простор функционира како компресиран модел на реалноста, каде што комплексните карактеристики на податоците се сведени на помал број димензии. Во овој простор, моделот може да манипулира со карактеристики, да комбинира различни атрибути и да создава нови комбинации кои изгледаат природно и смислено. Оваа способност за работа во латентен простор е основата на генеративната моќ на модели како VAE, GAN и дифузионите архитектури, бидејќи овозможува контрола врз процесот на генерирање и создавање содржина со специфични стилови или услови.

Типови генеративни модели

Variational Autoencoders (VAE)

Варијациските автоекодери (VAE) ги комбинираат концепти од класичните автоекодери и бајесовата статистика. Нивната основна цел е да научат латентна репрезентација на податоците која овозможува континуирано семплирање и генерирање нови примероци што се конзистентни со оригиналната дистрибуција. За разлика од класичните автоекодери кои учат детерминистичка мапа од влезот кон излезот, VAE моделираат цела веројатносна дистрибуција, што овозможува поголема флексибилност и генеративна моќ.

Архитектурата на VAE се состои од два главни дела: енкодер и декодер. Енкодерот го трансформира влезниот податок во параметри на латентна дистрибуција, најчесто средина и варијанса, додека декодерот реконструира примерок од семплиран латентен вектор. Клучен елемент во оваа архитектура е ре-параметризацискиот трик, кој овозможува диференцијабилност на процесот на семплирање и оптимизација преку градиентен спуст. Овој пристап гарантира дека моделот може да се обучува ефикасно и стабилно.

Функцијата на загуба кај VAE е составена од два термина: загуба на реконструкција, која мери колку добро декодерот го реконструира оригиналниот податок, и KL дивергенција, која ја минимизира разликата меѓу научената латентна дистрибуција и стандардната нормална дистрибуција. Оваа комбинација овозможува латентниот простор да биде мазен и континуиран, што е критично за генерација на нови примероци со смислени варијации.

Предностите на VAE се во нивната способност за континуирано семплирање и интерполација меѓу различни примероци, што ги прави корисни за задачи како генерирање слики, синтеза на говор, креирање тродимензионални модели и молекуларен дизајн. Сепак, еден од главните недостатоци е тоа што генерираните примероци често се помалку остри и реалистични во споредба со оние добиени од GAN, што ја ограничува нивната примена во области каде визуелната прецизност е критична.

Generative Adversarial Networks (GANs)

Генеративните адверзаријални мрежи (GAN) претставуваат еден од највлијателните пристапи во областа на генеративното машинско учење, развиен од Goodfellow и соработниците во 2014 година. Основната идеја на GAN е да се создаде конкурентен процес меѓу два модели – генератор и дискриминатор – кои се обучуваат истовремено, но со спротивставени цели. Генераторот има задача да произведува нови примероци кои изгледаат како да потекнуваат од вистинската дистрибуција на податоците, додека дискриминаторот се обидува да ги разликува овие синтетички примероци од реалните. Овој динамичен процес на „игра со нулта сума“ води кон постепено подобрување на квалитетот на генерираната содржина, бидејќи генераторот учи да создава се пореалистични податоци за да го измами дискриминаторот.

Архитектурата на GAN се базира на невронски мрежи, каде генераторот обично започнува со случаен шум и го трансформира во структуриран излез, додека дискриминаторот врши бинарна класификација за да утврди дали примерокот е „вистински“ или „лажен“. Обучувањето се одвива преку оптимизација на две спротивставени функции на загуба, што го прави процесот нестабилен и чувствителен на хиперпараметри. Сепак, кога е успешно обучен, GAN може да произведе исклучително реалистични слики, видеа, аудио и други видови податоци.

Примената на GAN е широка и опфаќа области како компјутерска графика, креирање синтетички лица, подобрување на резолуцијата на слики, стилска трансформација, па дури и генерација на медицински податоци за симулации. И покрај овие предности, GAN се соочува со предизвици како „mode collapse“, каде генераторот произведува ограничен број варијации, и потребата од големи количини податоци и ресурси за стабилно обучување. Овие аспекти го прават GAN моќен, но комплексен инструмент во современата генеративна технологија.

Diffusion Models

Дифузионите модели претставуваат класа на генеративни архитектури кои се базираат на принципот на постепено додавање шум на податоците и потоа негово отстранување за да се реконструира оригиналната структура. Основната идеја е да се започне со чисти податоци, на пример слика, и да се воведува шум низ повеќе чекори сè додека податокот не стане целосно деградиран. Во фазата на генерирање, моделот го извршува обратниот процес – од случаен шум постепено отстранува шумот преку серија трансформации, враќајќи го податокот во форма која е конзистентна со научената дистрибуција.

Овој пристап се потпира на марковски процеси и бајесови методи за да се моделираат условните веројатности на секој чекор од дифузијата. За време на тренингот, моделот учи како да предвиди и отстрани шумот на секоја итерација, што резултира со исклучително прецизна реконструкција на податоците. Благодарение на оваа постепена и контролирана трансформација, дифузионите модели постигнуваат извонреден квалитет на генерираните примероци, надминувајќи ги традиционалните GAN и VAE во многу задачи.

Примената на дифузионите модели е особено забележлива во креирање хиперреалистични слики, аудио синтеза и видео. Тие се основа на најпознатите современи системи за текст-во-слика, како што се DALL·E и Stable Diffusion, кои овозможуваат креативна продукција со висока контрола врз стилот и содржината. Сепак, нивната комплексност и потребата од големи компјутерски ресурси претставуваат значаен предизвик, што ги прави овие модели скапи за тренинг и имплементација во реални системи.

Како се создава нова содржина

Процесот на генерирање започнува со семплирање од латентниот простор или од случајна дистрибуција. Потоа, преку трансформации дефинирани од архитектурата на моделот, се добива финален излез – текст, слика, звук или друг тип на податок. Квалитетот на генерираната содржина зависи од обемот и разновидноста на тренинг податоците, како и од хиперпараметрите на моделот. Дополнително, условеното генерирање овозможува контролирање на стилот, темата или структурата на излезот. Процесот на создавање нова содржина кај генеративните модели започнува со семплирање од латентниот простор или од случајна дистрибуција, што претставува почетна точка за генерирање. Латентниот простор содржи апстрактни репрезентации на податоците, кои моделот ги користи за да изгради нови примероци што се конзистентни со научената статистичка структура. Откако ќе се избере почетниот вектор, моделот применува серија трансформации дефинирани од неговата архитектура – било да станува збор за енкодер-декодер механизам кај VAE, конкурентен процес кај GAN или постепено отстранување шум кај дифузионите модели. Овие трансформации го водат процесот од апстрактна репрезентација до финален излез, кој може да биде текст, слика, аудио или друг тип на податок.

Зошто се важни во современата технологија (примена во уметност, медицина, бизнис, наука).

Важноста на генеративните модели во современата технологија е во нивната способност да трансформираат цели индустрии и научни дисциплини преку автоматизација, креативност и интелигентна симулација. Во уметноста, на пример, генеративните модели овозможуваат создавање нови дигитални слики, композиции, визуелизации и мултимедијални дела што го надминуваат човечкото имагинарно со непрестајно експериментирање и комбинирање на стилови. Во медицината, тие се користат за симулација на нови дрогови, автоматизирана анализа на медицински слики, оригинално моделирање на протеини, генерација на податоци за ретки болести или создавање виртуелни пациенти за побезбедна и поетична клиничка евалуација. Во бизнисот и економијата, генеративните модели обезбедуваат интелигентна оптимизација на синтетички податоци, анализа на ризици, подобрување на маркетинг кампањи со автоматска генерирација на содржина, како и автоматизирано предвидување на потрошувачки трендови врз основа на хипотетички сценарија. Во науката, тие овозможуваат автоматско симулирање на комплексни физички, хемиски и биолошки процеси, генерација на хипотетички експериментални резултати и откривање на нови научни закони преку симулации и аналитички моделирања, што значително ја засилува продуктивноста и иновативноста на истражувачките процеси.

Разлика меѓу генеративни и дискриминативни модели.

Разликата меѓу генеративните и дискриминативните модели лежи во нивната основна филозофија и начинот на кој го третираат проблемот на учење од податоци. Дискриминативните модели, за разлика од генеративните, учат да ја пресметаат веројатноста на некоја целна променлива дадени влезни податоци, односно се фокусираат на разликување меѓу класите или категориите, без да заклучуваат за целокупната распределба на податоците. Затоа дискриминативните модели како логистичка регресија, поддржувачки векторски машини или обичните невронски мрежи претставуваат моќни класификатори, но немаат внатрешен механизам за „фантазирање“ или создавање нови примери, бидејќи тие само учат да кажат „ова е A“ или „ова е B“, додека генеративните модели учат „ова е како изгледа A, ова е како изгледа B, можам да создадам нешто што изгледа како A или B“. Генеративните модели се фундаментално покреативни, способни се не само за препознавање и класификација, тие отвораат цел универзум на можности за иновација во уметноста, науката и индустријата, каде што креирањето нови содржини е подеднакво важно како и нивното препознавање

Генеративните модели го трансформираат начинот на кој се перципира и користи вештачката интелигенција. Нивната способност да ја моделираат целокупната распределба на податоците и да создаваат нови примероци кои изгледаат природно и смислено отвора огромен потенцијал за иновации во уметноста, медицината, бизнисот и науката. Со архитектури како варијациските автоекодери, генеративните адверзаријални мрежи и дифузионите модели, се постигнуваат резултати кои што ја надминуваат традиционалната автоматизација и овозможуваат креативност и интелигентна симулација на комплексни процеси.