Дигиталниот јаз претставува расчекор во однос на пристапот до ИКТ и нивната употреба на интернетот помеѓу поединците, домаќинствата и географските области со различно социо-економски ниво . Глобалниот развој на вештачката интелигенција е доминиран од т.н. WEIRD (Западни, Образовани, Индустријализирани, Богати и Демократски) држави, кои при развојот на софтверот подразбираат ресурси како стабилна електрична енергија и интернет со висок проток, што во земјите од Глобалниот Југ често не се достапни. Овој јаз дополнително се продлабочува поради нееднаквиот пристап до инфраструктура и диспаритетот во дигиталните вештини кај луѓето во посиромашните региони.
Развојот на ВИ технологиите е често подложен на „технолошко-колонијален притисок“, каде алгоритамската логика ја еродира оригиналноста и диверзитетот на локалните практики. Бидејќи моделите се тренираат претежно на податоци од WEIRD популации, тие тешко се применуваат во други културни контексти, што води кон длабока културна пристрасност. Големите технолошки компании од Глобалниот Север (како Google и Microsoft) создаваат монопол во дигиталниот простор со што се диктираат образовните политики и се наметнуваат западните вредности како универзален стандард. Оваа „колонијална“ природа е манифестирана и во хегемонијата на англискиот јазик во AIED системите, со што се намалува нивната пристапност за говорниците на други јазици и заедниците со специфични културни референци.
Глобалниот дигитален јаз: глобален Север vs. глобален Југ
Инфраструктурните бариери во земјите од глобалниот Југ се најзначајната препрека за поширока имплементација на ВИ системите. Софтверот развиен на Север подразбира ресурси кои често се земаат здраво за готово, како што се стабилна електрична енергија, моќни компјутери и интернет со висок проток, кои во многу делови од светот се ретки или недостапни. Поради тоа, многу интелигентни системи за учење не функционираат како што е предвидено во контексти каде што корисниците немаат сопствени уреди или постојана конекција, што дополнително ја искривува репрезентативноста на податоците кои истражувачите можат да ги соберат.
Колонијалните структури се видливи и во етичките дебати и управувањето со ВИ, каде што земјите со низок и среден приход (LMICs) се недоволно застапени. Доминацијата на големите технолошки компании од Северот создава монопол кој им овозможува да ги диктираат образовните политики и практики низ целиот свет. УНЕСКО нагласува дека меѓународната соработка мора да се стреми кон надминување на овој асиметричен пристап до знаење и технологија, гарантирајќи дека ниту една земја нема да биде запоставена во заштитата од негативните импликации на ВИ.
Родовата димензија на дигиталниот јаз
Родовата димензија на дигиталниот јаз може да се дефинира како разлика или нееднаквост помеѓу поединците, домаќинствата и заедниците во однос на пристапот до ИКТ и употребата на интернетот, при што жените често се соочуваат со дополнителни структурни препреки. Ваквите нееднаквости водат до состојба на „информативен мрак“, каде што жените остануваат исклучени од придобивките на технолошкиот развој поради недостиг на ресурси и дигитални вештини. Глобалните податоци укажуваат дека постои сериозен ризик вештачката интелигенција (ВИ) дополнително да ги засили постоечките нееднаквости.
Истражувањата спроведени од женските организации во Македонија откриваат исклучително симптоматична состојба во поглед на техничката опременост кај жените. Податоците покажуваат дека голем број на жени, посебно жените со понизок социо-економски статус не располагаат со ресурси и вештини потребни за користење на напредните технологии, со што директно се оневозможува нивната дигитална партиципација и влијание врз политиките.
Во контекст на вештачката интелигенција, овој јаз се продлабочува преку алгоритамската пристрасност и репрезентациските штети. Бидејќи ВИ системите предоминантно се обучуваат на податоци кои не го одразуваат диверзитетот на женското искуство, тие често ги репродуцираат и засилуваат постоечките стереотипи. За надминување на овие предизвици, меѓународните рамки како тие на УНЕСКО инсистираат на проактивно вклучување на жените во сите фази на развој на ВИ, како и на наменски фондови за родово-сензитивни дигитални политики.
Колонијалните структури во развојот на ВИ технологиите
Доминацијата на т.н. WEIRD држави (Западни, Образовани, Индустријализирани, Богати и Демократски) создава технолошко-колонијален притисок, каде алгоритамската логика ја еродира оригиналноста и диверзитетот на локалните образовни и културни практики. Бидејќи моделите се тренираат предоминантно на западни извори, тие претставуваат сериозен епистемолошки предизвик за културите кои не се вклопуваат во овие доминантни рамки.
Структурната нерамнотежа е видлива во пристрасноста на податоците за тренирање, кои најчесто потекнуваат од специфични социо-географски средини како Северна Америка, додека остатокот од светот останува недоволно претставен. Ваквата редуцирана репрезентативност води кон системи кои го привилегираат искуството на белиот, добро ситуиран маж како универзален стандард. Дополнително, големите технолошки компании од Северот (Big Tech) се во постојана конкуренција за структурна доминација врз дигиталните инфраструктури на образованието, што ги прави јавните институции долгорочно зависни од приватни, екстрактивни платформи.
Колонијалното влијание се протега и врз јазичната хегемонија, каде доминацијата на англискиот јазик во јазичните модели ја намалува пристапноста за нематичните говорници и заедниците со специфични културни референци. Земјите со низок и среден приход (LMICs) се често подзастапени, што води кон занемарување на локалното знаење и културниот плурализам во развојот на глобалните стандарди.
Како одговор на овие структури, современите рамки инсистираат на деколонијални перспективи кои го афирмираат правото на заедниците да го контролираат сопственото културно наследство и знаење во ВИ системите. Се предлага усвојување на „двонасочен модел на учење“, во кој автохтоните и западните системи на знаење се третираат како комплементарни, а не како хиерархиски поставени.
Алтернативни и деколонијални перспективи за ВИ
ВИ системите ја дефинираат креативноста и знаењето низ механички и униформни рамки, еродирајќи ја оригиналноста на локалните практики. Како одговор на ова, деколонијалниот пристап бара препознавање на ситуираното знаење и отфрлање на идејата за „неутрална“ објективност, тврдејќи дека секоја технологија е политизиран артефакт што ги рефлектира моќта и интересите на своите креатори.
Алтернативниот пристап предлага афирмирањето на изворните знаења и правото на овие заедници да управуваат со сопственото културно наследство во дигиталната сфера. Ова подразбира почитување на суверенитетот на изворните податоци преку примена на начелата CARE (Колективна придобивка, Авторитет за контрола, Одговорност и Етика), кои се спротивставуваат на експлоативните практики на големите технолошки компании.
Во поглед на глобалната праведност, алтернативните перспективи инсистираат на меѓународна солидарност за да се спречи ВИ дополнително да ги продлабочи нееднаквостите помеѓу Глобалниот Север и Глобалниот Југ. Ова вклучува дизајнирање на ВИ интервенции за помалку софистицирани технолошки платформи и мобилни уреди, наместо да се подразбира постојан пристап до моќна инфраструктура и брз интернет, кои често се недостапни во посиромашните региони. Дополнително, деколонијалниот пристап бара заштита на јазичниот диверзитет преку развој на системи за обработка на природен јазик (NLP) кои ќе ги препознаваат нијансите на загрозените јазици и локалните дијалекти, наместо да ја наметнуваат лингвистичката хегемонија на англискиот јазик.